بررسی اوضاع طبیعی و جغرافیای استان :

 1-تقسیمات کشوری :

استان سیستان و بلوچستان در جنوب شرقی کشور قرار دارد . این استان براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 14 شهرستان مشتمل بر 37 بخش و 98 دهستان و دارای 32  نقطه شهری میباشد .

جدول شماره 1 - مشخصات شهرستانهای استان

تقسیم بندی شهرستانها براساس تقسیمات جدید ( 1388 ) صورت گرفته است . ولی سایر اطلاعات ( مساحت و ... ) براساس اطلاعات سال 1386 سازمان مدیریت و برنامه ریزی ( سالنامه آماری سال 1386 ) می باشد .

مشخصات طبیعی :

استان سیستان و بلوچستان با وسعت 187502 کیلومتر مربع معادل 5/11 درصد مساحت کشور را به خود اختصاص داده است . این استان بین 25 درجه و 3 دقیقه تا 31 درجه و 28 دقیقه عرض شمالی و 58 درجه و 49 دقیقه تا 63 درجه و 20 دقیقه طول شرقی واقع شده است . استان سیستان و بلوچستان از شمال به استان خراسان جنوبی ، از جنوب به دریای عمان ، از شرق به کشورهای افغانستان و پاکستان و از غرب به استانهای کرمان و هرمزگان محدود شده است . استان سیستان و بلوچستان از شرق مرز 1800 کیلومتری با کشورهای افغانستان و پاکستان و 300 کیلومتر مرز آبی در جنوب با دریای عمان دارد . حداقل ارتفاع 7 متر مربوط به شهر چابهار و حداکثر 1400 متر مربوط به شهرستان خاش  می باشد . متوسط ارتفاع استان 778 متر است .

-عوارض طبیعی :

1-ارتفاعات : کوههای استان جزو رشته کوههای مرکزی ایران است و شامل ناهمواری های شرق چاله لوت و ارتفاعات دیواره شرقی و جنوبی چاله جازموریان می باشد . این کوهها به هم متصل نیستند بلکه حوضه های پست داخلی در فواصل آنها رشته های مشخصی را بوجود آورده است . پهنای کوهستانی از شمال به جنوب افزایش می یابد . بطور کلی این ناهمواری ها شامل دو قسمت می شوند :

-کوههای بلوچستان :

کوههای بلوچستان بین چاله لوت و جازموریان و بیابان ماشکید و سواحل دریای عمان گسترده شده اند . ارتفاعات مهم این ناحیه عبارتند از : کوه تفتان ، کوه بزمان ، کوه بیرک ، ملک سیاه کوه و کوههای بم پشت .

کوه تفتان با ارتفاع 4042 متر ، کوه بزمان با ارتفاع 3497 متر ، ملک سیاه کوه با ارتفاع 1642 متر به ترتیب بزرگترین و کوچترین کوههای استان می باشند .

کوههای سیستان :

این کوهها با جهت شمالی جنوبی ، شامل چین خوردگی های فشرده ای هستند که از غرب به بیابان لوت و از شرق به دشت سیستان منتهی می گردد .

کوه خواجه : توده بازالتی کوه خواجه در حاشیه دریاچه هامون و در غرب زابل بین فرا رود و کوه زرد تنها کوه دشت سیستان با ارتفاع 900 متر از سطح دریاست .

رودخانه ها :

-رودخانه هیرمند منبع اصلی تامین آب دشت سیستان و شاهرگ حیاتی منطقه سیستان است که از کوههای هندوکش و ارتفاعات بابایغما در 40 کیلومتری غرب کابل در افغانستان سرچشمه می گیرد و پس از طی مسافت 1050 کیلومتر وارد خاک ایران می شود .

-رودخانه بمپور یکی از رودخانه های دائمی و پرآب بلوچستان از ارتفاعات کارواندر در 120 کیلومتری شمال شرقی ایرانشهر سرچشمه می گیرد .

-رودخانه سرباز از شاخه های اصلی رودخانه باهوکلات است . طول رودخانه سرباز تاباهوکلات 170 کیلومتر است و از بهم پیوستن رودخانه های فرعی تشکیل می گردد که بزرگترین آن رودخانه نسکند است .

-رودخانه باهوکلات از بهم پیوستن رودخانه های کاجو و سرباز بوجود می آید و پس از گذشتن از دشتهای باهوکلات و دشتیاری به خلیج گواتر و دریای عمان می ریزد .

رودخانه کهیر یک رودخانه سیلابی است که از ارتفاعات تنگه سرحد سرچشمه گرفته و نهایتاً به دریای عمان می ریزد.

-رودخانه ماشکید از کوههای جنوب شرقی بلوچستان سرچشمه می گیرد پس از عبور از شمال بم پشت به پاکستان وارد می شود .

-رودخانه رابچ ( فنوج )از ارتفاعات فنوج و بنت سرچشمه می گیرد پس از آبیاری اراضی کشاورزی وارد چابهار و سپس دریای عمان می گردد .

-رودخانه تهلاب از ارتفاعات اطراف کوه تفتان سرچشمه می گیرد . پس از مشروب ساختن اراضی لادیز و میرجاوه از ایران خارج و وارد پاکستان می شود .

دریاچه ها :

-دریاچه هامون ( سیستان ) : این دریاچه در دشت سیستان با مساحت 4000 کیلو متر مربع و عمق متوسط 5 متر ( در فصول پر آبی ) بزرگترین دریاچه آب شیرین کشور است . اهمیت این دریاچه به خاطر آب شیرین آن و امکان پرورش و صید ماهی در سالهای پر آبی است .

-دریاچه جازموریان : دریاچه فصلی در غرب بلوچستان مابین کوههای مکران بلوچستان و کوههای شاهسواران ( استان کرمان ) قرار گرفته است . رودخانه های هلیل رود  و بمپور به این دریاچه می ریزند . 

اقلیم استان :

-به علت نزدیک بودن استان به کویر لوت ، این استان دارای آب  و هوای گرم و خشک با زمستانی  معتدل می باشد و در تابستان روزهای گرم و شبها خنک است و در زمستان روزها آفتابی و شبها یخبندان است . تغییرات درجه حرارت در شبانه روز و همچنین دامنه نوسان حرارتی سالیانه زیاد و رطوبت نسبی هوا کم و بارندگی سالیانه هم خیلی کمتر از متوسط بارندگی در سطح کشور است .

بیش از 75% نزولات جوی در فصل سرد صورت می گیرد . در فصل گرم سال فعالیت مونسون هند می باشد ممکن است این منسون روی منطقه تاثیر گذار باشد . استان سیستان و بلوچستان با 21 درصد بارندگی نسبت به میانگین بلند مدت در سال زراعی 80-78 از نظر شدت خشکسالی در سطح ایران دارای بدترین شرایط بوده است .

در یک دوره آماری 15 ساله ( 79-65 ) دمای هوای ایستگاه سینوپتیک زاهدان با میانگین سالانه 3/18 درجه سانتیگراد ، خاش 7/19 درجه سانتیگراد ، سراوان 8/21 درجه سانتیگراد ، زابل 9/21 درجه سانتیگراد ، چابهار 26 درجه سانتیگراد و ایرانشهر 5/26 درجه سانتیگراد به ترتیب از کمترین و بیشترین میزان دما برخوردار بوده اند .

همچنین میانگین رطوبت نسبی در یک دوره 15 ساله آماری زاهدان ، خاش ، سراوان ، ایرانشهر با میانگین رطوبت نسبی 31 درصد ، زابل 41 درصد و چابهار 76 درصد از کمترین و بیشترین درصد میانگین رطوبت نسبی برخودارند.

همچنین در یک دوره 15 ساله میانگین بارندگی سالیانه به ترتیب زابل 6/62 میلیمتر ، زاهدان 1/77 میلیمتر ، سراوان 4/114 میلیمتر و ایرانشهر 5/114 میلیمتر و چابهار 3/122 میلیمتر و خاش 6/161 میلیمتر کمترین و بیشترین میانگین بارندگی سالانه را برخوردار بوده اند .

بررسی مسائل انسانی ( بررسی ویژگیهای انسانی ) :

جمعیت  :

براساس نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن ، جمعیت استان سیستان و بلوچستان طی 5 دهه گذشته روند صعودی داشته بطوریکه جمعیت استان در سال 1335 بالغ بر 428363 نفر و در سال 1385 بالغ بر 470060 خانوار و 742/405/2 نفر رسیده است که از این تعداد 2/49 درصد ( 502/184/1 نفر ) زن و 8/50 درصد ( 1221240 نفر ) مرد هستند .

متوسط رشد سالانه جمعیت در بین سالهای 45-1335 حدود 6/0 درصد ، 55-1345 حدود 8/3 درصد ، 65-1355 حدود 1/6 درصد ، 75-1365 حدود 7/3 درصد ، 85-1375 حدود 4/3 درصد بوده است .

تعداد خانوارهای استان سیستان و بلوچستان حدود 468025 خانوار برآورد گردیده است که شامل : 225674 خانوار شهری و 242351 خانوار روستایی است .

همچنین نسبت جنسی در سرشماری سال 1355 حدود 106 نفر ، در سرشماری 1365 حدود 101 نفر ، در سرشماری 1375 حدود 103 نفر و در سرشماری سال 1385 هم این نسبت 103 نفر بوده ، بطوریکه در مقابل هر 100 نفر زن 103 نفر مرد در استان زندگی می کردند . همچنین بعد خانوار در سال 1385 برابر 1/5 نفر می باشد .

ترکیب سنی جمعیت استان به 3 گروه عمده سنی تفکیک می شوند 14-0 سال ، 64-15 سال و 65 سال و بیشتر .

جدول شماره 2 - (جمعیت مردان و زنان در 3 گروه عمده سنی 1385)

براساس تقسیمات کشوری در سال 1385 استان سیستان و بلوچستان دارای 10 شهرستان ، 32 شهر ، 37 بخش و 98 دهستان بوده که در سال 1387 تعداد 4 شهرستان ( هیرمند ، زابلی ، سیب و سوران ، دلگان ) به شهرستانهای فوق افزوده گردیده است . ( آمار براساس سال 1385 برآورد گردیده است )

                          جدول شماره 3 - جمعیت شهرستانهای استان

جمعت فعال و غیر فعال استان ( آمار سال 1385 ) :

از نظر اقتصادی جمعیت فعال به کلیه افراد 10 ساله و بیشتر خانوار که در هفت روز گذشته شاغل یا بیکار جویای کار    بوده اند اطلاق می گردد . همچنین جمعیت غیر فعال کلیه افراد 10 ساله و بیشتر خانوار که در هفت روز گذشته شاغل یا بیکار جویای کار نبوده اند اطلاق می گردد. مانند ( محصل ، خانه دار و ... )

در استان سیستان و بلوچستان از کل جمعیت 10 ساله و بیشتر 22/50 درصد در نقاط شهری و 78/49 درصد در نقاط روستایی ساکن بوده اند . همچنین از کل جمعیت 10 ساله و بیشتر استان 35 درصد جزو جمعیت فعال استان و 65 درصد جزو جمعیت غیر فعال استان به شمار می آیند .

جدول شماره 4 – جمعیت فعال و غیر فعال استان

وضعیت سواد در استان :

براساس آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 از کل 2027087 نفر جمعیت 6 ساله و بیشتر استان ، 1378548 نفر باسوادند که 5/55 درصد آن مرد و 5/44 درصد زن هستند .

جدول شماره 5 – جمعیت باسواد استان

وضعیت هزینه و درآمد خانوار :

کلیه هزینه های خوراکی و غیر خوراکی سالانه یک خانوار شهری و روستایی و همچنین درآمد سالانه خانوارهای مزبور بر حسب منابع درآمدی با استفاده از نتایج طرحهای آماری مرکز آمار ایران می باشد .

جدول شماره 6 -  متوسط هزینه های یک خانوار شهری و روستایی

همانطوری که ملاحظه می شود 66 درصد هزینه های خانوارهای شهری صرف هزینه های غیر خوراکی و 34 درصد صرف هزینه های خوراکی می گردد که این رقم برای خانوارهای روستایی کاملاً متفاوت است .

هزینه های لحاظ شده شامل :

 هزینه های غیر خوراکی ( پوشاک ، کفش ، مسکن ، لوازم منزل ، بهداشت و درمان ، حمل و نقل و ... )

هزینه های خوراکی و .. ( انواع خوراکی ها شامل نان ، شیر و فرآورده های لبنی ، خشکبار ، قند و شکر و چای و برنج و ... )

جدول شماره 7 -  متوسط درآمد یک خانوار شهری و روستایی

منابع و ماخذ:    بانک اطلاعاتی استان (سازمان مدیریت و برنامه ریزی1383 )

   سالنامه آماری استان سیستان وبلوچستان(سازمان مدیریت و برنامه ریزی1386 )

همچنانکه می بینیم 2/49 درصد درامد خانوارهای شهری از حقوق بگیری ، 4/24 درصد از مشاغل آزاد و 4/26 درصد از مشاغل متفرقه است که این ارقام برای یک خانوار روستایی به ترتیب 2/44 درصد ، 24 درصد و 8/31 درصد می باشد .

   ظرفیتها و توانمندیهای استان سیستان و بلوچستان ( مزیت های نسبی منطقه )

1-موقعیت جغرافیایی ویژه و مناسب استان به لحاظ همجواری با کشورهای افغانستان و پاکستان ( برخورداری از 1100 کیلومتر مرز خاکی با کشورهای پاکستان و افغانستان و 300 کیلومتر مرز ساحلی در کنار دریای عمان )

2-دسترسی به آبهای آزاد بین المللی خارج از تنگه هرمز و امکان ارتباط با کشورهای شرق آسیا ، شبه قاره هند ، شیخ نشینهای عربی و بازارهای آفریقائی .

3-شرایط ممتاز استان برای تصدی نقش در بازرگانی ملی و ترانزیت خارجی میان اروپا و آسیای مرکزی با آبهای شرقی و جنوب استان و وجود امکانات .

4-وجود منابع غنی دربایی و آبزیان و اراضی و اقلیم مناسب در سواحل جنوبی برای توسعه فعالیتهای شیلاتی و صیادی و صنایع مرتبط با شیلات به جهت واقع شدن استان در مجاورت آبهای گرم دریای عمان و اقیانوس هند بعنوان قابلیت محوری و موثر استان با پتانسیل حدود 120 هزار تن صید انواع ماهی ، اراضی مستعد پرورش میگو و توسعه صنایع وابسته ( بالغ بر 42 هزار هکتار اراضی مستعد پرورش میگو در 20 سایت مطالعه شده با تولید بیش از 2500 تن میگو در سطح زیرکشت 1007 هکتار ) ، وجود 9 بندر صیادی 6 محل تخلیه ، تعداد 2000 فروند شناور صیادی با 15 هزار نفر صیاد در منطقه چابهار ، 9 کارخانه کنسرو سازی ، 13 واحد عمل آوری و بسته بندی ماهی و میگو ، 5 کارخانه پودر ماهی ، 4 کارخانه لنج سازی چوبی و یک کارخانه لنج سازی فایبرگلاس  یک کارخانه ساخت قایق ، 19 کارخانه یخسازی و 8 واحد سردخانه .

5-وجود معادن نسبتاً غنی و متنوع معدنی و سهم بالای استان در برخورداری از این معادن و امکان توسعه فعالیتهای معدنی و قرار داشتن استان بر روی کمربندی فلزائی و معدنی جهانی که از یوگسلاوی تا پاکستان ادامه دارد با ذخایر معدنی مانند کرومیت ، مس ، منگنز ، سرب و روی ، قلع ، تنگستن ، طلا و کانسارهای غیر فلزی نظیر تالک ، منیزیت ، گل سفید ، فلدسپات ، کائولن ، سیلیس و سنگهای ساختمانی بویژه گرانیت ، وجود بیش از 400 هزار تن گارنت با عیار 40% ، 10 میلیون تن آندالوزیت ، 5 میلیون تن فلدسپات  ، 130 هزار تن سیلیس با عیار 8/99% و 43 هزار تن آنتیموان .

6-پتانسیلهای معدنی حوزه تفتان و امکان استقرار کارخانجات چینی و کاشی و سرامیک در محدوده تفتان و شهرستان خاش .

7-اقلیم مناسب برای توسعه فعالیتهای گردشگری در سواحل دریای عمان و دامنه های تفتان و ...

8-وجود نهاده های مهم اقتصادی و توسعه ای در سطح استان بویژه منطقه آزاد چابهار با امتیازات ویژه برای سرمایه گذاری تولیدی و خدماتی وجود 5 بازارچه مرزی در طول نوار مرزی استان با کشورهای همسایه افغانستان و پاکستان ، منطقه ویژه اقتصادی زابل و وجود 44 شرکت تعاونی فعال  مرزنشین ، طرح توسعه محور شرق به عنوان ابزارهای مهم اعمال سیاستهای منطقه ای .

9-برخورداری از حدود 15 مرکز آموزش عالی با بیش از 32 هزار دانشجو و مراکز آموزش فنی و حرفه ای در سطح استان .

10-صنایع کشتی سازی در چابهار و وجود کشتی های مدرن صید و صیادی پرساینر .

11-وجود تاسیسات زیربنایی مهم از جمله شبکه های وسیع حمل و نقل جاده ای ، دریائی ، ریلی و هوائی ( وجود حداقل 4 فرودگاه فعال و شرکت های هواپیمایی در استان ) ، سد پیشین و ...

12-قابلیتها و ظرفیتهای جدید از جمله پتانسیل نیروی کار جوان و تحصیل کرده و مطالعات موجود منطقه ای

13-مرز میلک به عنوان مرز رسمی مبادلات تجاری با افغانستان و تردد مسافر

 14-وجود 6 گمرک فعال در سطح استان

15-بهره مندی از نزدیکترین مسیر به کشورهای آسیایی میانه جهت ترانزیت کالاهای بین المللی و انتقال محصولات و شاهراه ترانزیت کالا از جنوب به شمال .

16-وجود 12 شهرک صنعتی مصوب در تمامی شهرستان های استان که 9 شهرک فعال می باشد و همچنین وجود تداد 5 ناحیه صنعتی فعال در سطح استان .

17-وجود اسکله های مهم کشتیرانی ( اسکله نصب سریع شهید بهشتی ، اسکله شهید کلانتری ، اسکله ایران بندر )

18-اتصال استان و مرز پاکستان به شبکه راه آهن سراسری کشور در آینده نه چندان دور . در این شرایط استان می تواند تبدیل به پل ارتباطی اروپا به آسیای جنوب شرقی شده و این امر مهمترین مزیت نسبی منطقه در توسعه صنعتی محسوب خواهد شد .

19-تنها بندر مهم کشور در سواحل دریال عمان و شرق تنگه هرمز ، بندر چابهار است که مزیت بزرگی در راه توسعه صنعتی استان به شمار می رود .

20-موقعیت بندری و مرزی استان که امکان تامین کالاهای واسطه ای صنعتی از خارج و دسترسی به بازارهای صادراتی را تسهیل می نماید .

21-وجود پیشینه مناسب در منطقه

22-وجود امکانات فرودگاهی مناسب در منطقه

23-اقلیم مناسب و اعتدال هوا در زمستان شرایط مناسب برای کاشت محصولات نوبرانه و صادراتی را فراهم کرده است ( این اقلیت ، امکان برداشت دوبار محصول را در سال فراهم آورده است ) .

24-هوای مطبوع در فصل سرد سال در بسیاری از مناطق استان بویژه در ساحل دریا از دیگر مزیت های نسبی استان برای توسعه فعالیت های گردشگری محسوب می شود .

25-انرژی خورشید و باد ( از جمله مزیت های نسبی استان برای جایگزینی انرژی خورشید و انرژی باد بجای انرژی فسیلی الکتریکی ) .

 بررسی وضعیت موجود عشایر استان :

 -وضعیت انسانی :

 براساس سرشماری عشایر استان سیستان و بلوچستان 1387 تعداد 18984 خانوار عشایری تحت پوشش سرشماری قرار گرفتند که شامل جمعیتی بالغ بر 102199 نفر می شوند . این افراد شامل 50760 نفر مرد و 51439 نفر زن می باشند . که در 14 شهرستان استان بصورت پراکنده زندگی می کنند .

 جدول شماره 8 -   مشخصات جمعیتی عشایر استان

 براساس آمار سرشماری عشایری سال 1387 ، 7/49 درصد جمعیت عشایر استان را مردان و 3/50 درصد را زنان تشکیل می دهند . نسبت جنسی خانوارهای عشایر برابر 7/98 می باشد بطوریکه در مقابل هر 100 نفر زن 7/98 نفر مرد وجود دارد . همچنین بعد خانوار عشایر استان برابر 4/5 نفر می باشد .

جدول شماره 9  - جدول نسبت پراکنش خانوارهای عشایر در شهرستانهای استان

پیشینه تاریخی ایلات و اقوام استان :

 در گذشته در جوامع روستایی و عشایری بلوچستان بدلایل مختلف نظام طبقاتی حاکم بوده و تا این اواخر هم دوام یافته است . بعد از انقلاب این حاکمیت کمرنگ و در مسیر نابودی قرار گرفته است . طبقات اجتماعی از هم مجزا بوده و هر یک بسته به اهمیت شان از منزلت اجتماعی خاص خود برخوردار بوده اند .

 -قشر بندی اجتماعی در جامعه عشایری :

قشربندی اجتماعی در عشایر منطقه هر چند به وسعت و استحکام روستاها نیست ولی در انجا نیز چند گروه اجتماعی بشرح ذیل تشخیص داده می شود :

1-هوت ( hoot )  2-کرنکش ( karankesh  )        3-بلوچ ( balouch )         4-جت ( jat )       5-تیه ( tih )

- هوت : بالاترین گروه عشایر است و مهمدانیهای ساکن مهمدان نیکشهر نیز هم ردیف آنان می باشند . اینان هم ردیف افراد گروه های بالای ذات کدخدا در روستاها بوده و ازدواجهایشان نیز با آنهاست .

-  کرنکش : به کلیه افراد طایفه بجز ساربانان و خدمتگذاران گویند . اینان با یکدیگر برابر و در میان عشایر منطقه از اعتبار اجتماعی پس از هوتها برخوردارند .

 -  بلوچ : اینان از نظر طبقاتی پائین تر از هوتها و کرنکشها هستند .

- جت : از نظر طبقاتی به شتربانان گویند . اینان تقریباً هم ردیف درزاده ها در روستاها بشمار می آیند .

-  تیه : در نظام طبقاتی عشایر به بردگان ، تیه گویند .

  علاوه بر این تقسیمات که در جامعه عشایری و روستایی وجود دارد هر طایفه نیز تقسیمات درون طایفه ای خاص خود را دارند که جایگاه و موقعیت گروه را در ساختار اجتماعی – سیاسی طایفه مشخص می کند . و در واقع هر مقطع از این تقسیم بندی ، یک کانون مدیریت و تصمیم گیری بحساب می آید .

-تقسیم بندی و تشکلهای طایفه ای در بلوچستان :

 در سابق این تقسیمات ( طایفه –تیره یا رند-شلوار –خیل یا هلک-خانوار ) مشخص کننده چهار چوب و نظام اجتماعی بود و محدوده استقرار هر طایفه مشخص  و شلوارها و هلکها در نقاط معلومی در کنار هم زندگی می کردند . نظام رهبری جامعه در قالب تقسیم بندی های فوق وجود داشت . هر طایفه ریش سفید و بزرگی داشت که لغت خان پس از نام اصلی او ذکر می شد . پس از خان ، کاشها ( ریش سفیدان ) و رهبران تیره ها و شلوارها قرار داشتند که اداره کنندگان مناطق جغرافیایی طایفه بودند .

 برحسب رده بندی یادشده سطوح تصمیم گیری شامل : 1-سرپرستان هلکها اختیار انتخاب محل استقرار ، کوچ ، اسکان ، کم و زیاد کردن خانوارهای هلک را به عهده داشتند .

2-ریش سفیدان شلوارها و تیره ها ، مسائل کلی مربوط به بخش خود با سایر بخشهای طایفه ، و رهبری طایفه ضمن حفظ کیان طایفه و حل هر اختلافی با طوایف دیگر را عهده دار بودند .در حال حاضر بدلیل تغییرات ایجادشده در نظام عشایری استان ، تقسیم بندی های گذشته عموماً تغییر یافته و دگرگون شده است .

طوایف همچون گذشته در قالب جغرافیایی مشخص جای ندارند . انتصاب به طایفه ، تیره و شلوار ذهنی است و بخشی از هویت اجتماعی فرد را تشکیل می دهد . محدوده های کلی طوایف بهم ریخته و جز در موارد خاص نمود عینی ندارد .

موج اسکان در دهه های اخیر سبب اسکان های جمعی عشایر با ساخت تشکیلاتی ویژه آنها گردیده است به این ترتیب فرهنگ و ساختار سازمانی عشایر در جامعه روستایی استان پیاده شده و سپس تابع خصائص فرهنگ روستایی گردیده است . آنچه از تشکیلات سابق تقریباً باقی مانده و نمود عینی دارد هلک است . تشکیلات هلک نیز در تمام نقاط یکسان نیست . امروزه بجز برخی از طوایف بزرگ منطقه سرحد و محدود عشایر کوچرو و مناطق کوهستانی و دور افتاد ه بلوچستان مرکزی که هنوز هم خلوص طایفه ای هلک حفظ شده ، در بقیه نقاط تبدیل به واحدهای دامداری شده ، و از یکدستی خویشاوندی و مکان ثابت اسقرار آن چیزی باقی نمانده است .

بدلیل مهاجرت جوانان به شهرها ، بازماندگان آنان که عمدتاً پیرمردها و پیرزنانی هستند که توان کارهای سخت و رویارویی با مشکلات کوچروی را ندارند ، در چنین شرایطی یافت چوپان ، محور تشکیل هلک قرار می گیرد . هر چند قاعدتاً روابط خویشاوندی می تواند در این شراکت موثر باشد اما محور عمده چوپان است و عمر این واحدها برابر با عمر معاهده منعقد شده و پس از آن شراکتی دیگر و گردهم آیی دیگر .

در حال حاضر اکثر طوایف در شهرها و روستاها اسکان یافته و فقط معدودی از طوایف بصورت کوچرو باقیمانده اند . با وجود این تغییرات  ، چون مفاهیم قبیله ای و طایفه ای هویت اجتماعی افراد را تشکیل می دهد، هر فرد ولو بصورت ذهنی خود را منتسب به تیره و یا طایفه ای می داند .

عشایر دامدار  کوچرو ، سمبل فرهنگ عشایری محسوب می شوند و نقش عمده ای را در ساختار سیاسی –اجتماعی هر منطقه ایفا می نماید .

 تاریخچه طوایف عشایر استان :

 سیستان : طوایف عمده عشایر سیستان شامل طایفه های : براهویی ( 33 تیره ) ، بارانی ، دهمرده ، شیبک ، اردنی ، مره ای ، کوچال ، سراوانی ، جر ، جان آبادی

زاهدان : طوایف عمده عشایر زاهدان شامل طایفه های : ریگی ، ناروئی ( 19 تیره ) ، گرگیج ( 10 تیره ) ، شه بخش ( 16 تیره )

  خاش : طوایف عمده عشایر خاش شامل طایفه های :  ریگی ( 37 تیره ) جمالزهی ( 5 تیره ) شهنوازی ( 16 تیره ) ، هاشمزهی ( 5 تیره ) شهلی بر ( 6 تیره )

سراوان : طوایف عمده عشایر سراوان شامل طایفه های : گمشادزهی ( 25 تیره ) سیاهانی ( 3 تیره ) ملک زاده ( 3 تیره ) بزرگ زاده ( 10 تیره ) نوشیروانی ، پرکی ، دهانی ، درزاده ، دامنی ، جنگی زهی ، دهواری ، سپاهی ، بارک زهی

ایرانشهر : طوایف عمده عشایر ایرانشهر شامل طایفه های :  لاشاری ( 31 تیره ) بارکزایی ( 10 تیره ) مبارکی ( 10 تیره ) عبدالهی ( 5 تیره ) بامری ( 9 تیره ) ، زین الدینی ، دامنی ،نوهانی ، اسکانی ، زردکوهی و ...

چابهار : طوایف عمده عشایر چابهار شامل طایفه های : هوت ، بلیده ، شیرانی ، گوجکی ، بلوچ بلکی ، باشنده ، نوهانی ، جدگان ، جت و ...

                                      جدول شماره  10 - جمعیت عشایر بر حسب گروه های سنی

تحولات جمعیتی عشایر استان ( 87-1366 ) :

براساس اطلاعات سرشماری موجود ، جمعیت عشایر استان از سال 66 ( 86148 نفر ) تا سرشماری 87 ( 102199 نفر ) حدود 6/18 درصد افزایش یافته است . بطوریکه تعداد خانوار عشایر استان در سالهای 66 ، 77 ، 87 به ترتیب 17509 ، 15819 و 18984 خانوار تغییر نموده است .  

( جدول  شماره   11 -مقایسه تحولات جمعیتی عشایر در سالهای 1387 – 1377 – 1366 )

 -براساس اطلاعات سرشماری های سالهای 1366 ، 1377 و 1387 و جدول مقایسه ای موجود ، مشخص می شود که درصد نسبت تعداد زنان به تعداد مردان در طی این 3 سرشماری روبه افزایش است بطوریکه  نسبت جنسی از سال 1366 که 105 نفر بوده به ترتیب در سالهای 1377 و 1387 به 102 و 99 نفر کاهش یافته بطوریکه در سال 66 در مقابل هر 100 نفر زن 105 نفر مرد ، در سال 77 در مقابل هر 100 نفر زن 102 نفر مرد و در سال 87 در مقابل هر 100 نفر زن 99 نفر مرد وجود داشته است و جمعیت زنان از 49 درصد در سال 66 به 5/49 درصد در سال 77 و 3/50 درصد در سال 87 رسیده است .

 -قلمرو پراکنش جمعیت عشایری :

 براساس سرشماری سال 87 ، زاهدان با 5/18 درصد بیشترین و زهک با 3/0 درصد کمترین تعداد عشایر استان را در اختیار دارند . شهرستانهای زاهدان 5/18 درصد ، خاش 5/14 درصد ، سرباز و نیکشهر هر کدام 9/9 درصد ، ایرانشهر با 7/9 درصد ، سراوان 6/8 درصد ، زابلی 2/8 درصد ، زابل 4/5 درصد ، هیرمند 8/4 درصد ، سیب سوران 2/4 درصد ، دلگان 4/3 درصد ، چابهار 4/1 درصد ، کنارک 2/1 درصد ، زهک 3/0 درصد ، بترتیب بشترین و کمترین تعداد خانوار عشایر استان را دارا می باشند .

خانوارهای عشایر استان در 14 شهرستان ، 37 بخش و 98 دهستان استان پراکنده اند .

 وضعیت شاخصه های توسعه انسانی عشایر استان :

شاخصه های توسعه انسانی در مناطق عشایری شامل کلیه خدمات زیربنایی (شبکه آب آشامیدنی ، جاده ، شبکه برق و خانه بهداشت ، فضای آموزشی ، شبکه مخابرات ، ساختمان فروشگاه تعاونی ، جایگاه نفت ، گاز مایع ، مسجد ، کتابخانه ، غسالخانه ، خدمات مسکن ، پایگاه مقاومت بسیج ، اجرای طرح هادی و ... ) می شود که به شرح جدول        ، درصد برخورداری ها تعیین می گردد .

 الگوهای کوچ وایل راهها :

 کوچ در بین عشایر استان به سه صورت رایج است :

 الف )کوچ بلند و مستقیم : این نوع کوچ در بین عشایر سیستان و بخشی از شمال زاهدان انجام می شود . زمان شروع کوچ از ابتدای اسفند ماه و پایان آن خرداد ماه است . مسافت کوچ عشایر سیستان بین 150 تا 300 کیلومتر است در مجموع حدود 10 درصد عشایر استان کوچ بلند و مستقیم دارند . مسیر کوچ تا شمال استان خراسان جنوبی ادامه می یابد.

 ب)کوچ کوتاه و مستقیم : که حدود 40 تا 50 درصد عشایر بلوچستان دارای این نوع کوچ می باشند . در این کوچ هدف و منطقه مورد نظر که بصورت عرفی تحت اختیار خانوارها می باشد از قبل مشخص شده و از نیمه دوم فروردین لغایت نیمه دوم خرداد ادامه می یابد . مسافت کوچ خانوارها بین 20 تا 50 کیلومتر است .  

 ج)کوچ کوتاه و دورانی : حدود 40 درصد عشایر بلوچستان دارای این نوع کوچ می باشند مسافت کوچ بین 5 تا 10 کیلومتر و زمان آن تقریباً تمام ایام سال و مقصد آن نقاط مختلف در داخل قلمرو زیستی و عرفی طایفه است .

با توجه به اینکه در استان ایل به مفهوم سایر استانهایی که دارای عشایر کوچرو هستند وجود ندارد . بنابراین کوچ به مفهوم کوچ ایل و به تبع آن ایل راهی در استان وجود ندارد .

ساختار اقتصادی